İstanbul'da Bir Gelin Hamamı, 1718: Lady Mary'nin Gözünden

6 Kasım 2026 · 5 dk okuma

Anlatıcı notu: Bu yazıdaki anlatıcı kurgudur; tarihî bilgiler kaynaklarıyla verilmiştir.

Sandığın dibindeki bohça

Annemin çeyiz sandığının dibinde, naftalin kokan beyaz bir çarşafa sarılı, kenarları sırmayla işlenmiş bir bohça dururdu; sandık yılda bir kez, havalandırılmak için açıldığında bütün oda o kokuyla dolar, ben de her seferinde bohçanın ne işe yaradığını sorar, her seferinde aynı kısa cevabı alırdım: "Gelin hamamı için." Bu üç kelimenin arkasında nasıl bir kalabalığın, nasıl bir törenin durduğunu ise çok sonra, annemden değil, üç yüz yıl önce bu şehirden geçmiş bir İngiliz hanımın mektubundan öğrendim.

İstanbul, 1718. Lady Mary Wortley Montagu şehirdeki son günlerini yaşıyor. Eşinin elçilik görevi bitmiş, İngiltere'ye dönüş hazırlıkları başlamış. Kız kardeşine yazdığı bir mektupta, üç gün önce şehrin en güzel hamamlarından birinde gördüğü bir sahneyi anlatıyor: bir gelin hamamı.

Kapıdan giren gelin

Hamamda yaklaşık iki yüz kadın var. Evli hanımlar odaların çevresindeki mermer sedirlerde oturuyor. Zengin giysiler ve mücevherlerle süslenmiş gelin, kapıda annesi ve yaşlı bir akrabasıyla birlikte iki hanım tarafından karşılanıyor.

Alayı iki kadın başlatıyor. Ellerinde gümüş yaldızlı kaplarda kokular taşıyorlar. Arkalarında, saçları inci ve kurdeleyle örülü otuz kadar genç kız çiftler hâlinde yürüyor. Öndekiler bir düğün türküsü söylüyor, diğerleri koro hâlinde karşılık veriyor. Gelin, gözlerini yere indirmiş, en arkadaki iki kızın arasında ilerliyor. Alay hamamın en büyük üç odasını dolaşıyor.

Sonra gelin her hanımın önüne tek tek götürülüyor. Her biri ona iltifat edip bir hediye veriyor: mücevher, kumaş, mendil ya da küçük bir süs eşyası. Gelin de her hediyeye, verenin elini öperek teşekkür ediyor.

Bu sahnede beni en çok etkileyen alayın görkemi değil, sıranın sabrıdır: Gelin iki yüz kadının önünden tek tek geçer, her birinden bir söz ve bir hediye alır, her birinin elini öper. Bir insanı yeni hayatına bunca kadın, acele etmeden, tek tek uğurlar.

Lady Mary bu sahneyi, Antik Yunan şairi Theokritos'un Helene için yazdığı düğün şiirine benzetir. Ona göre bu, bir şiirden çıkmış gibi güzel bir törendir. (Lady Mary Wortley Montagu, İstanbul'dan ayrılırken yazdığı mektup, 1718. Özetleyen: Modalco.)

Bir gelinin süsü

Lady Mary'nin mektupları sayesinde bir dönem gelininin süsünü gözümüzde canlandırabiliriz:

• Saç: Sonuna kadar uzatılır ve inci ya da kurdeleyle sayısız örgüye ayrılır. Lady Mary bir hanımın saçında 110 örgü sayar.
• Mücevher: Başın bir yanına çiçek biçiminde bir mücevher buketi takılır: inci tomurcuklar, yakut güller, elmas yaseminler, topaz fulyalar.
• Koku: Alayın en önünde gümüş yaldızlı kaplarda kokular taşınır. Koku, törenin kendisidir.
• Göz ve tırnak: Göz çevresine siyah sürme çekilir, tırnaklar gül rengine boyanır.

Sarayın hamamları

Hamam, sarayın içinde de gündelik hayatın merkezindeydi. Topkapı'da 2017'deki restorasyonda, 1460'lara tarihlenen ve beş padişahın kullandığı bir hamam bulundu. Mimar Sinan 1580'lerde Harem'e Hünkâr Hamamı'nı yaptı. Bugün Topkapı Sarayı Harem'ini gezenler Hünkâr ve Valide Sultan hamamlarının mermer kurnalarını ve kubbelerini hâlâ görebiliyor.

Lady Mary sarayın kadınlarını da tanıdı. 10 Mart 1718'de Pera'dan yazdığı bir mektupta "Sultana Hafiten" diye andığı, II. Mustafa'nın gözdesi Hafise Kadın'a yaptığı ziyareti anlatır. Giysisinin, ortalarında birer büyük yakut bulunan iki mücevher gülle tutturulduğunu yazar. Gül, sarayın mücevherinde bile vardır.

Bohçanın içinde ne vardı?

Annemin sandığındaki bohçanın neden o kadar özenle saklandığını şimdi daha iyi anlıyorum.

Kadınlar hamama işlemeli bir bohçayla giderdi. İçinde peştamal, lif, kese, havlu, sabun, kına, hamam tası, tarak, ayna ve temiz giysiler bulunurdu. Gelin hamamı, doğumdan sonraki kırk hamamı ve bayram öncesi hamamı, kadınları bir araya getiren özel günlerdi. Gelin hamamı geleneği bugün de birçok ailede düğün öncesi yaşatılıyor.

Pratik bilgi: Gelin hamamında hediye vermek gelenekti: mücevher, kumaş, mendil. Bugün gelin bohçasına ya da bir arkadaşının düğün hazırlığına bir bakım seti eklemek, bu geleneği zarifçe sürdürmenin bir yolu olabilir. Modalco'nun hazır setlerini Rutin Setleri sayfasında bulabilirsin.

Annemin bohçası hiç kullanılmadan sandıkta kaldı; ben evlenirken gelin hamamı yapılmadı, onun yerine arkadaşlarımla bir akşam yemeği yedik. Ama Lady Mary'nin mektubunu okuduktan sonra o bohçaya başka bir gözle bakıyorum: Bir kadını büyük bir güne, başka kadınların eliyle ve acele etmeden hazırlama fikri bana hâlâ çok güzel geliyor.

Bugünün karşılığı: düğün öncesi 10 günlük bakım takvimi

Gelin hamamı tek bir gündü. Bugün aynı hazırlığı birkaç güne yayarak büyük güne daha sakin girebilirsin. Aşağıdaki takvim Modalco'nun önerisidir, tarihî bir uygulama değildir. Ürünler bakımına eşlik eder; abartılı bir sonuç vaat etmez.

Lady Mary'den bir ders: Düğün haftası yeni bir ürün denemenin zamanı değil. Lady Mary, Mekke balsamını sürdükten sonra üç gün boyunca şiş bir yüzle kalmıştı; hikâyesi ana yazımızda. Yeni ürünleri en az iki hafta önce küçük bir alanda dene. Sana uygun olanları seçmek için 2 dakikalık Modalco Cilt Testi yeterli.

Dizide: Önceki yazı → Bir İngiliz Hanımın Gözünden: Sofya Hamamı, 1717. Dizinin başı → Saraydan Bugüne Cilt Bakımı.

Kaynakça

1. Lady Mary Wortley Montagu, Turkish Embassy Letters (1763). İstanbul'dan ayrılırken kız kardeşine yazdığı tarihsiz mektup (1718), Mektup XXIX (Edirne, 1 Nisan 1717) ve Mektup XXXIX (Pera, 10 Mart 1718).
2. "Sultans' bath discovered in Topkapı Palace", Hürriyet Daily News, 15 Aralık 2017.
3. Topkapı Sarayı, Hünkâr ve Valide Sultan Hamamları, SALT Araştırma arşivi.
4. Semih Büyükkol, Zuhal Arda, "Türk Kültüründe Hamam Geleneği ve Resim Sanatına Yansımaları", İdil 5/27 (2016), s. 2047–2062.

Görseller yapay zekâ ile oluşturulmuştur ve gerçek bir kişiyi göstermez. Ürünler bakıma yardımcı olur, tedavi amaçlı değildir.