İstanbul'un Suyu: Çeşmeden Duşa

12 Kasım 2026 · 4 dk okuma

Anlatıcı notu: Bu yazıdaki anlatıcı kurgudur; tarihî bilgiler kaynaklarıyla verilmiştir.

Bir bakır güğümün hatırası

Anneannemin Cihangir'deki evinin mutfağında, kimsenin artık kullanmadığı ama kimsenin de atmaya kıyamadığı bir bakır güğüm dururdu; kalayı çoktan kararmış, kulpu bir yanından ezilmiş bu güğüme her baktığımda, bir zamanlar suyun eve kendiliğinden gelmediğini, birilerinin onu sokağın köşesindeki çeşmeden alıp merdivenlerden yukarı taşıdığını düşünür, bu düşüncenin bana verdiği tuhaf hüzünle musluğu açıp kapatırdım. Çünkü İstanbul'da su, bugün olduğu gibi duvarın içinden sessizce akıp giden, varlığını ancak kesildiğinde hatırladığımız bir şey değildi; adı, yolu, kemeri, bendi, vakfı ve hayır sahibi olan, mermer bir alınlığın altından kitabesiyle birlikte akan bir şeydi.

Bu yazıda o güğümün bana hatırlattıklarının peşinden gidiyorum: suyun şehre hangi yoldan geldiğini, nerede bölündüğünü, hangi çeşmelerden aktığını ve artık çeşmeye inmediğimiz bir şehirde suyla kurduğumuz ilişkinin banyomuzdaki küçük karşılığını anlatmak istiyorum.

Şehrin en pahalı eseri bir cami değildi

Belgrad ormanının derelerinden toplanan suyu şehre taşıyan Kırkçeşme tesislerinin yapımına 1554'te başlandı; iş 1563'ten önce bitti. Aynı yılın eylülünde gelen bir sel kemerlerin bir kısmını yıktı, onarımın ardından su 1564'te yeniden aktı. Tesisi Kanuni Sultan Süleyman, Rüstem Paşa'nın itirazlarına rağmen kendi vakfı olarak yaptırmış, işi Mimar Sinan'a vermişti.

Bugün bize şaşırtıcı gelen ayrıntı masrafıdır: Kırkçeşme 50 milyon akçeye, Süleymaniye Külliyesi ise 35 milyon akçeye mal olmuştu. Yani şehrin en görkemli camisinden daha pahalı olan şey, kimsenin dönüp bakmadığı, toprağın altından giden bir su yoluydu. Galerilerinin uzunluğu 55 kilometreyi aşıyor, su şehirde 580 çeşmeye dağılıyordu.

Kaynak: Kazım Çeçen, "Kırkçeşme Suları", TDV İslâm Ansiklopedisi.

Suyun bölündüğü yer

Su şehre vardığında bir yerde durup kollara ayrılmak zorundaydı. Bu yapıya maksem denir; kelime Arapçada "suyun kollara bölündüğü yer" anlamına gelir, suyolcular ise ona kısaca "kubbe" derdi. III. Ahmed zamanında başlanan, Patrona isyanıyla yarım kalan ve I. Mahmud döneminde, 1732'de tamamlanan yaklaşık 25 kilometrelik Taksim suyolunun maksemi bugün hâlâ yerinde durur ve İstanbul'un en kalabalık meydanına adını o vermiştir: Taksim.

Her gün binlerce kişinin buluştuğu, ayrıldığı, birbirini beklediği o meydanın adının aslında suyun paylaştırılmasından geldiğini bilmek, bana şehrin kendi hafızasını bizden daha iyi sakladığını düşündürür.

Kaynak: Kazım Çeçen, "Maksem" ve "Taksim Suları", TDV İslâm Ansiklopedisi.

Göz, yol ve şerbet

Çeşme kelimesi Farsça "göz" anlamındaki çeşm'den gelir; çeşme, suyun gözüdür. Çeşme yaptırmak bir hayır işiydi: kaynaklar bunu, su teminini sadakanın en faziletlisi sayan hadise bağlar. Sebil ise "yol" demektir; işlek caddelerde ve cami yanlarında, gelip geçene parmaklıklarının arasından içme suyu, mübarek günlerde şerbet dağıtılan küçük, zarif yapılardır.

İstanbul'da bir zamanlar 125-130 kadar sebil vardı; bugün 67'si ayakta, en eskisi Vefa'da, 1565 tarihli. Topkapı Sarayı'nın kapısı önündeki III. Ahmed Çeşmesi 1728-29'da, Tophane iskelesindeki meydan çeşmesi 1732'de yapıldı.

Kaynak: "Çeşme" ve Nur Urfalıoğlu, "Sebil", TDV İslâm Ansiklopedisi.

Makbul su

Suların hepsi bir değildi. II. Abdülhamid'in yaptırdığı ve 26 Mayıs 1902'de şehre verilen Hamidiye suyu, yaklaşık 3 Fransız sertlik derecesindeki temiz kaynak suyuyla İstanbul'un "makbul" sularından sayılırdı. Halkalı sularının hayli sert, Kırkçeşme ve Taksim sularının ise yumuşak ama açıkta toplandığı için kirlenmeye açık olduğu kaydedilir.

Sonra vakıf suları belediyeye geçti, çeşme yaptırma geleneği sona erdi ve tarihî çeşmelerin çoğu kurudu; su evlerin içine, duvarların arkasına çekildi.

Kaynak: Kazım Çeçen, "Hamidiye Suyu"; "Çeşme", TDV İslâm Ansiklopedisi.

Güğümden musluğa

Anneannemin güğümü hâlâ o mutfakta duruyor mu, bilmiyorum. Ama musluğu her açtığımda, bu şehirde suyun bir zamanlar adı ve hayır sahibi olduğunu, bir meydanın adını ondan aldığını hatırlıyorum; ve bana öyle geliyor ki bakım dediğimiz şey de, tıpkı o eski çeşmeler gibi, suya gösterilen küçük bir özenle başlıyor.

Pratik bilgi: Bugün suyu kaynağına göre seçemiyoruz. Seçebildiğimiz, suyun duşumuza gelmeden önceki son adımı ve duştan sonra cildimize gösterdiğimiz özen.

Bugünün karşılığı: duşta bakım

Çeşmeye inmiyoruz ama suya gösterilen özen duşta da kurulabilir. Aşağıdaki adımlar Modalco'nun önerisidir, tarihî bir uygulama değildir. Ürünler bu adımlarda sana eşlik eder; abartılı bir sonuç vaat etmez.

1. Duş başlığına filtre tak: Bibimcos Madeca Shower Filter, duş başlığı ile hortum arasına takılır ve musluk suyundaki klorun azaltılmasına yardımcı olur. Alet gerektirmez: hortumu sök, filtreyi yönüne dikkat ederek tak, hortumu filtrenin alt ucuna bağla.
2. Suyu çok sıcak açma: Filtreyi 8–52 °C arasındaki suyla kullan. Bir filtre, su basıncına ve kullanım sıklığına bağlı olarak yaklaşık 2 ay kullanılır.
3. Duştan sonra nemlendir: Cildin hâlâ hafif nemliyken NIVEA Kiraz Çiçeği Vücut Losyonu'nu sür.
4. Ayaklarını unutma: Modalco Ayak Bakım Kremi'ni temiz ve kuru cilde, topuk ve tabanlara masaj yaparak uygula. Filtreyle kremi birlikte almak istersen ikisi Duşta Bakım Seti'nde bir arada.

Uyarı: Filtreyi aç-kapa düğmeli duş başlıklarıyla kullanma. Ürünler bakıma yardımcı olur, tedavi amaçlı değildir.

Senin cildine hangi adımlar uyar? 2 dakikalık Modalco Cilt Testi'ni çöz, sana uygun rutini o hazırlasın.

Dizide: Önceki yazı → İstanbul'da Bir Gelin Hamamı, 1718. Dizinin başı → Saraydan Bugüne Cilt Bakımı.

Kaynakça

1. Kazım Çeçen, "Kırkçeşme Suları", TDV İslâm Ansiklopedisi.
2. Kazım Çeçen, "Taksim Suları", TDV İslâm Ansiklopedisi.
3. Kazım Çeçen, "Maksem", TDV İslâm Ansiklopedisi.
4. Kazım Çeçen, "Hamidiye Suyu", TDV İslâm Ansiklopedisi.
5. Nur Urfalıoğlu, "Sebil", TDV İslâm Ansiklopedisi.
6. "Çeşme", TDV İslâm Ansiklopedisi.

Görseller yapay zekâ ile oluşturulmuştur ve gerçek bir kişiyi göstermez. Ürünler bakıma yardımcı olur, tedavi amaçlı değildir.